Η Σταματίνα Ξιάρχου παρουσιάζει τις… τέχνες των μουσών

«Ο χορός σε σχέση με τη θρησκευτική λατρεία (μέρος α’)»

Οι λάτρεις του χορού που ασχολήθηκαν με επιμονή και σχολαστικότητα για την έρευνα του ανακάλυψαν σπουδαία στοιχεία μέσα από τα φιλολογικά κείμενα, τα μουσικά, καθώς και η αρχαιολογική σκαπάνη και η ανθρωπολογία μας μιλούν ξεκάθαρα για την πορεία του χορού μέσα στο χρόνο και τις ευεργεσίες στο ανθρώπινο νου και σώμα.

Κατά τους αρχαίους Έλληνες οι Θεοί, οι ημίθεοι, οι μούσες, οι χάριτες, οι θνητοί, τα ζώα και η φύση ακόμη πιο δυνατά χόρευαν. Ο Πλάτωνας, ο Αριστοτέλης, ο Ξενοφώντας, ο Πλούταρχος, ο Λουκιανός, ο Λιβάνιος και πολλοί άλλοι αναφέρονται στο χορό και τη μουσική, αρκεί κάποιος να ακολουθήσει την «κίνηση της γραφής τους».

Ο Πλάτωνας μιλώντας για το χορό στους «Νόμους» αναφέρει ότι ο χορός είναι η φυσική ροή των νέων να αποδώσουν τη χαρά, τον έρωτα και την αγάπη. Η χαρά είναι το κατ’ εξοχήν κυρίαρχο συναίσθημα που εκφράζεται με το χορό (χαρά + χορός = χορική όρχηση).

Η αρμονία και ο ρυθμός σε απολυτή σχέση με την κίνηση δίνουν την ακαταμάχητη παρουσία του ανθρώπινου σώματος τόσο στους θεατές, αλλά και την προσωπική ευχαρίστηση να χορεύει κανείς.

Ο χορός κατά τον Πλάτωνα ήταν δώρο θεϊκό που άνθρωπος και Θεός μέσα απ’ τις θρησκευτικές τελετές ερχόντουσαν σε πλήρη ένωση και κατανόηση.

«Θρησκευτικοί Χοροί»

Οι Θρησκευτικοί χοροί δεν ήταν προνόμιο μόνο των αρχαίων Ελλήνων προγόνων μας. Σε κάθε λαό της Γης, οι άνθρωποι για να καταλάβουν και να εξευμενίσουν τα φυσικά φαινόμενα, μέσω της κίνησης του χορού, ακαθόριστης και ασαφής στο πρωτόγονο σώμα, καλούσαν τη φύση που τη λογάριαζαν για Θεό να τους προστατεύσει και να τους υποστηρίξει σε κάθε δυσκολία της εποχής εκείνης.

Οι Θρησκευτικοί χοροί στην Ελλάδα είχαν εξέχουσα θέση και πρωτοστατούσαν σε όλες τις ιερές τελετές προς τιμήν των αρχαίων Θεών. Η προετοιμασία και ο καθορισμός των κινήσεων μέσα από τις χορογραφίες, η μουσική επένδυση της εποχής, που θα συνόδευε το χορό, είχαν μεγάλη χρονική διάρκεια και ο Έλληνας ξεχώριζε απόλυτα από τη μοναδικότητα του και την αξιόλογη πολιτιστική του κατάρτιση, μοναδική στον κόσμο. Αυτό το βεβαιώνουν τα φιλοσοφικά κείμενα για τις Θρησκευτικές τελετές και όχι μόνο, καθώς σε συνέχεια των αναφορών μας θα μιλήσουμε για τις ονομασίες τους και το σκοπό τους.

Ο χορός σε σχέση με τη θρησκευτική λατρεία (μέρος β’)

Οι ιστορικές πληροφορίες σχετικά με την πορεία του χορού στην πατρίδα μας από την αρχαία Ελλάδα, αλλά και έως σήμερα είναι:

Α) Τα φιλολογικά κείμενα.

Β) Οι πληροφορίες που μας δίνουν οι γραμματολόγοι της αρχαιότητας πάνω στους ρυθμούς και τους στίχους που χόρευαν οι πρόγονοι μας.

Γ) Οι μουσικές πληροφορίες που αντλούμε από αρχαίους συγγραφείς για τα μουσικά όργανα που χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι Έλληνες, όπως λύρα, διάφορα είδη πνευστών (π.χ φλογέρες). Υπάρχουν πολλά αξιόλογα βιβλία περί μουσικής και χορού όπως του Αριστείδη του Κοϊντιλιανού.

Δ) Ο θαυμαστός κόσμος της αρχαιολογίας μας παρουσιάζει αναπαραστάσεις χορού και χορευτών, καθώς και τα διάφορα αντικείμενα που κρατούσαν για να χορέψουν. Υπάρχουν αγάλματα, ειδώλια, τοιχογραφίες, κεραμικά με ζωγραφική, γύψινες οροφές που δείχνουν χορευτικές παραστάσεις με πολλούς ή και με λιγότερους χορευτές ή χορεύτριες.

Στην περίπτωση αυτή θα πρέπει να είμαστε αρκετά προσεκτικοί για το πώς θα ερμηνεύσουμε τις χορευτικές παραστάσεις, μιας και το πρόβλημα της προοπτικής και της επίπεδης προβολής δεν ήταν κανονικό για τους καλλιτέχνες εκείνης της εποχής.

Έτσι οι σκηνές χορού που αντικρίζουμε δεν έχουν τόση ρεαλιστική προβολή. Παρόλα αυτά όμως η ουσία δεν αλλάζει, ούτε μειώνει το γεγονός, αντίθετα μάλιστα κατανοούμε απόλυτα την ανεκτίμητη και ανθρωπολογική και συναισθηματική αξία του χορού μέσα στη ζωή του αρχαίου πολιτισμού μας.

Ε) Στις αρχαιολογικές πληροφορίες έχουμε και τις επιγραφικές αναφορές που σώζονται ως τις μέρες μας. Όπως και σήμερα έχουμε βραβεία, έπαθλα, μετάλλια και πλακέτες που γράφουν το σκοπό της απονομής, έτσι και στην αρχαία Ελλάδα από τους προϊστορικούς χρόνους ήταν μέγιστη τιμή ένας χορευτής ή χορεύτρια να τιμηθούν με διάφορα αντικείμενα μεγάλης αξίας για τις ικανότητες τους στο χορό.

Τέτοιες επιγραφές συναντάμε στο νησί της Δήλου, στην Αθήνα, στους Δελφούς, αλλά και σε ολόκληρη την Ελλάδα. Οι επιγραφές αυτές μας δίνουν πλήθος πληροφοριών για πολλούς και περίεργους χορούς, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο εκτελέστηκαν ή και τις ονομασίες των χορηγών εκείνης της εποχής και τους νικητές δασκάλους ή χορευτές.

Όπως σε κάθε τέχνη και επιστήμη υπάρχει η πληροφορία της γλωσσικής έκφρασης μεταξύ των ανθρώπων που ασχολούνται με την ίδια ειδικότητα, έτσι και στο χορό υπάρχουν διάφοροι πολύπλοκοι γλωσσικοί όροι που κατευθύνουν την αγωγή του χορού, τη μορφή του και το ρυθμό του. Γενικά όμως, επειδή ο χορός είναι μια ελεύθερη τέχνη οι γλωσσικοί όροι μπορεί να διαφέρουν από χορευτικό σε χορευτικό ανάλογα με την έμπνευση και τις ικανότητες του κάθε χορευτή ή δασκάλου, αλλά κυρίως με το είδος του χορού που ασχολείται.

Τέλος, η ανθρωπολογία μπορεί να μας δώσει πληροφορίες για την τέχνη του χορού σε πολλούς άλλους λαούς, τα ήθη και τα έθιμα και το πόσο ο χορός σαν κοινωνικό, πολιτιστικό και ανθρωπολογικό φαινόμενο επηρέασε τη ζωή των απλών και φτωχών ανθρώπων, αλλά και των πλούσιων και πιο επιφανών τάξεων σε κάθε εποχή.

Καθένας σήμερα μπορεί να διαβάσει και να κατανοήσει τον θαυμαστό κόσμο του χορού και ακόμη περισσότερο της μουσικοχορευτικής παράδοσης μας.

Ξιάρχου Σταματίνα